At Your Service Ni Ka Francis

HINDI ordinaryong usapin ang pagdedeklara ng Korte Suprema na unconstitutional ang General Appropriations Acts (GAAs) o pambansang badyet para sa 2024 at 2025, gayundin ang ilang probisyon ng badyet para sa 2026. Sa likod ng mga numerong ito ay bilyon-bilyong pisong pera ng bayan, na dapat sana ay ginagamit nang naaayon sa batas at sa pangangailangan ng mamamayan. Ang tanong ngayon ay hindi lamang kung paano nagkaroon ng mga probisyong labag sa Konstitusyon, kundi kung sino ang dapat managot sa mga desisyong nagbigay-daan sa mga ito. Sapagkat sa isang demokratikong bansa, walang opisyal na dapat maging higit sa batas—kahit pa siya ang pinakamataas na pinuno ng pamahalaan.

Sa desisyong inilabas ng Korte Suprema, idineklarang unconstitutional ang 2024 budget matapos dagdagan ng Kongreso ng P449.5 bilyon ang unprogrammed appropriations, na umabot sa P731.4 bilyon mula sa orihinal na P281.9 bilyong panukala ng Pangulo. Ang unprogrammed appropriations ay mga pondong nakalaan para sa mga gastusing nakadepende sa pagtupad sa mga itinakdang kondisyon, kabilang ang pagkakaroon ng karagdagang kita ng pamahalaan. Hindi basta-bastang reserbang maaaring galawin nang walang malinaw na batayan. Kaya nararapat lamang itanong: Bakit lumaki nang ganito ang pondo, sino ang nagpanukala ng mga pagbabago, at anong dokumento ang nagpaliwanag sa pangangailangan ng mga ito? Ang bawat dagdag na piso sa pambansang badyet ay dapat may malinaw na dahilan, hindi basta resulta ng negosasyong hindi lubos na nauunawaan ng publiko.

Hindi lamang 2024 ang nasangkot sa kontrobersiya. Idineklara ring unconstitutional ang 2025 General Appropriations Act dahil sa karagdagang P17.99 bilyon sa Special Road Fund ng Department of Public Works and Highways o DPWH. Natuklasan din ng Korte Suprema na lumabag sa Administrative Code ang pagdaragdag ng P12.75 bilyon sa ilang Special Accounts in the General Fund o SAGF. Mahalaga ang mga pondong ito sa mga proyektong pampubliko, ngunit hindi sapat na sabihing para sa imprastraktura o serbisyo ang paggagamitan upang awtomatikong maging katanggap-tanggap ang proseso. Ang mabuting layunin ay hindi lisensiya upang lampasan ang itinakdang kapangyarihan ng bawat sangay ng pamahalaan. Kung may pagbabago sa badyet, kailangang maipakita kung sino ang nag-apruba, anong legal na batayan ang ginamit, at kung nasunod ang mga limitasyong itinakda ng batas.

Bilang Pangulo, may mahalagang papel si Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. sa proseso ng pambansang badyet, mula sa pagsusumite ng panukalang gastusin hanggang sa pagpirma sa batas na ipinasa ng Kongreso. Gayunman, kailangang maging maingat sa pagtukoy sa kanyang pananagutan. Ang pagdedeklara ng Korte Suprema na unconstitutional ang isang budget law ay hindi awtomatikong patunay na personal na nagkasala ang Pangulo o na siya mismo ang nag-utos sa bawat kwestiyonableng pagbabago. Ngunit hindi rin nangangahulugan na maaari nang matapos ang usapin sa simpleng pagpapaliwanag na ang Kongreso ang gumawa ng mga pagbabago. Dapat suriin ang mga dokumento, ang kaalaman ng mga sangkot na opisyal, ang kanilang naging papel, at ang mga hakbang na ginawa nila bago at matapos maaprubahan ang badyet. Kung may sapat na batayan para sa pananagutan, dapat itong imbestigahan nang patas at walang kinikilingan.

Hindi rin maaaring mawala sa pagsusuri ang mga mambabatas na lumahok sa pagbuo at pag-apruba ng pambansang badyet. Partikular na binigyang-diin ng Korte Suprema ang mga limitasyon ng bicameral conference committee, na ang tungkulin ay ayusin ang mga hindi pagkakasundo sa bersiyon ng panukalang batas ng Senado at Kamara. Ayon sa desisyon, may mga pagbabagong walang sapat na dokumentasyon at paliwanag, kabilang ang kawalan ng rekord ng mga talakayan na magbibigay-linaw sa mga pagtaas at pagbaba ng mga alokasyon. Kung ang isang komiteng binubuo ng mga halal na kinatawan ay may kapangyarihang mag-ayos ng napakalalaking halaga ng pondo, lalong mahalaga ang pagiging bukas ng proseso. Hindi dapat ituring na simpleng teknikalidad ang kawalan ng malinaw na rekord. Ang transparency ay hindi pabor na ipinagkakaloob sa publiko; obligasyon ito ng mga taong pinagkatiwalaan ng kapangyarihan.

Pati ang ilang probisyon ng 2026 budget ay tinamaan ng desisyon. Idineklara ng Korte Suprema na unconstitutional ang Special Provisions 1(a) at (b) sa Chapter XLIII, na may kaugnayan sa paglalabas ng unprogrammed appropriations batay sa mga kondisyon sa kita ng pamahalaan. Ipinaliwanag ng hukuman na hindi likas na labag sa Konstitusyon ang unprogrammed appropriations. Nagiging problema ito kapag kulang ang malinaw na pamantayan, walang sapat na pananggalang, o nagiging daan upang magkaroon ang Executive ng labis na kalayaan sa paggamit ng pondo. May lohika ang pagkakaroon ng reserbang pondo para sa hindi inaasahang pangangailangan, ngunit hindi dapat gamitin ang ganitong mekanismo upang lampasan ang kabuuang limitasyon ng badyet. Ang pondong pampubliko ay hindi personal na alkansiya ng sinomang nakaupo sa puwesto. Kailangang may malinaw na kondisyon, prayoridad, at mekanismo ng pagsusuri bago ito ilabas at gastusin.

Nilinaw ng Korte Suprema na ang doktrina ng operative fact ay maaaring magprotekta sa mga programang hindi na maibabalik at sa mga benepisyaryong kumilos nang may mabuting pananampalataya. Gayunman, hindi awtomatikong saklaw ng proteksiyong ito ang mga may-akda, nagpanukala, o nagpatupad ng mga unconstitutional na probisyon. Maaari pa rin silang humarap sa kriminal, sibil, o administratibong pananagutan, maliban kung matukoy ng naaangkop na tribunal na kumilos sila nang may mabuting pananampalataya. Mahalaga ang pagkakaibang ito: ang unconstitutional na probisyon ay hindi katumbas ng awtomatikong pagkakasala ng bawat taong may kaugnayan dito. Kailangang matukoy ang partikular na kilos, tungkulin, intensyon kung mahalaga sa kasong isasampa, at iba pang ebidensiyang hinihingi ng batas. Ang tunay na pananagutan ay hindi paghuhusga batay sa apelyido o posisyon, kundi pagsusuri sa katotohanan at pagpapatupad ng naaangkop na batas.

May mga opisyal na pumupuna sa desisyon, habang may mga mambabatas at personalidad na sumusuporta rito bilang tagumpay para sa pananagutan. Iniulat din na ang Office of the Solicitor General ay naghahangad ng paglilinaw at bahagyang reconsideration sa ilang bahagi ng pasya. Ang ganitong hakbang ay bahagi ng legal na proseso at hindi dapat awtomatikong ituring na paghamak sa hukuman. Gayunman, anoman ang panig na pinaniniwalaan ng mga opisyal, dapat manaig ang iisang pamantayan: ang Konstitusyon. Hindi dapat maging paligsahan ng propaganda ang isang usaping may direktang epekto sa pera ng taumbayan. Ang mahalagang tanong ay kung paano maipatutupad ang desisyon, paano matitiyak na hindi mauulit ang mga problemang natukoy ng hukuman, at paano masisiguro na ang sinomang mapatunayang lumabag ay mananagot alinsunod sa batas. Hindi kulay ng politika ang sukatan ng katotohanan.

Sa bawat bilyong pisong pinagtatalunan sa Kongreso at sa mga tanggapan ng pamahalaan, may mamamayang naghihintay ng maayos na ospital, sapat na silid-aralan, ligtas na kalsada, maayos na flood-control projects, at serbisyong panlipunan. Ang bawat halagang hindi maipaliwanag nang maayos ay nagdudulot ng pagdududa kung tunay bang napupunta sa pangangailangan ng bansa ang pera ng bayan. Hindi sapat ang malalaking anunsyo tungkol sa mga proyekto kung hindi malinaw ang proseso ng paglalaan at paggastos. Dapat ding magkaroon ng masusing pagsusuri sa mga pondong nailabas na, sa mga proyektong nakumpleto, at sa mga benepisyaryong tunay na nakinabang. Kung may mga proyektong naisakatuparan nang may mabuting pananampalataya, dapat protektahan ang mga karapat-dapat na benepisyaryo. Ngunit kung may mga iregularidad, dapat itong siyasatin nang hiwalay at may sapat na ebidensya. Sa huli, ang sukatan ng mahusay na pamamahala ay hindi kung gaano kalaki ang badyet, kundi kung gaano ito kapaki-pakinabang sa mamamayan.

Ang desisyon ng Korte Suprema ay isang mahalagang paalala na may hangganan ang kapangyarihan ng pamahalaan at may mga tuntuning hindi maaaring isantabi kahit sa pagbuo ng pambansang badyet. Hindi pa nito awtomatikong pinatutunayang kriminal na nagkasala si Pangulong Marcos o ang lahat ng mambabatas na lumahok sa proseso, ngunit malinaw nitong binuksan ang pangangailangan para sa masusing pagsusuri sa pananagutan ng mga may-akda, nagpanukala, at nagpatupad ng mga kwestiyonableng probisyon. Hindi dapat matapos ang usapin sa pagpapalitan ng pahayag, pagsisihan, o pagtuturuan ng mga sangay ng pamahalaan. Kailangan ang malinaw na rekord, independiyenteng imbestigasyon kung may sapat na batayan, at makatarungang proseso para sa lahat. Ang pera ng bayan ay hindi pag-aari ng Pangulo, ng Kongreso, o ng sinomang opisyal. Ito ay tiwalang ipinagkaloob ng mamamayan. Kung nilabag ang tiwalang iyon, ang nararapat ay hindi palusot kundi katotohanan, transparency, at pananagutang naaayon sa batas.

oOo

Para sa inyong katanungan, maaari po kayong mag-text sa cell# 0917-861-0106.